Bu, Ayda Süni İntellekt Hesablamalarını Həyata Keçirəcək Spaceborne Computer 4 sisteminin yaddaşıdır
HPE Discover 2026 tədbirində gələcək Ay missiyalarında lokal hesablamalar üçün istifadə olunacaq yaddaş həlli haqqında maraqlı məlumat əldə etdik. Spaceborne Computer 4 əvvəlki nəsillərdən tamamilə fərqli formaya malikdir və onun missiyası artıq yalnız Beynəlxalq Kosmik Stansiyaya (ISS) getmək deyil. Bu sistem Ay eniş aparatında yerləşdiriləcək və Ay səthində böyük dil modellərini (LLM) işlədəcək. Gəlin bu layihəyə daha yaxından baxaq.
Ay istiqamətində yola düşən Spaceborne Computer 4-ün yaddaşı
Spaceborne Computer layihəsi SGI şirkətinin HPE tərəfindən satın alınmasından sonra HPE-nin tərkibinə daxil olub. Biz bu layihəni ilk HPE Spaceborne Computer-1 sistemindən etibarən izləyirik.
Kosmos üçün komponentlərin sertifikatlaşdırılması uzun vaxt tələb etdiyindən, ilk Spaceborne sistemi Supermicro platforması üzərində qurulmuş SGI serverlərindən istifadə edirdi. Mən bunu sistemin daxilinə baxan kimi dərhal hiss etmişdim.
Spaceborne Computer 1-dən 3-ə qədər olan nəsillər əsasən Beynəlxalq Kosmik Stansiyaya hesablama gücü gətirmək məqsədi daşıyırdı. Eyni zamanda, Kioxia bu layihə vasitəsilə sübut etdi ki, onun standart NAND SSD-ləri kosmos şəraitində etibarlı şəkildə işləyə bilir.
Lakin Spaceborne Computer 4 həm daha kiçik ölçülüdür, həm də daha uzaq məsafəyə – Ay səthinə göndəriləcək.
Növbəti versiyanın (ehtimal ki, SpaceX raketi ilə) buraxılması və Astrolab FLEX Lunar Innovation Platform (FLIP) proqramı çərçivəsində Ay səthinə çatdırılması planlaşdırılır.
Ay missiyalarında hər qram yük böyük əhəmiyyət daşıdığı üçün Spaceborne sisteminin dördüncü nəsli əvvəlkilərlə müqayisədə xeyli kiçildilib.
Əlbəttə, biz sadəcə bir açar və iPhone-un fənəri ilə sistemi masanın üstünə çıxarmadıq (bu zarafatdır). Əslində, sistem roverin arxa hissəsində yerləşdirilmiş vəziyyətdə idi.
Bu modul Ay səthinə aşağı enerji sərf edən CPU və GPU hesablama imkanlarını gətirmək üçün hazırlanıb.
Layihənin əsas ideyası ondan ibarətdir ki, uzaq kosmik missiyalar zamanı bütün qərarları Yer üzündən gözləmək mümkün deyil. Çünki rabitə gecikməsi çox yüksək olur. Buna görə də rover daxilində yerləşən CPU və GPU məlumatları yerində emal edərək qərar qəbul etməyə imkan verir və gecikmədən yaranan problemləri aradan qaldırır.
Korpusun başqa bir görüntüsü də təqdim olunmuşdu.
Sistem gözlədiyimdən bir qədər yüngül təsir bağışladı.
Adi fərdi kompüterlər prosessoru soyutmaq üçün radiator üzərindən hava keçirən ventilyatorlardan istifadə edir. Lakin Ayda atmosfer olmadığından bu üsul effektiv deyil.
Buna görə də burada xüsusi kosmik radiator (space radiator) istifadə olunur. HPE Discover 2026 sərgisində həmin radiator quraşdırılmamışdı.
Lakin Kioxia stendində nümayiş etdirilən slaydda həmin soyutma sistemini aydın şəkildə görmək mümkün idi.
Əvvəllər bunu görməmişdik, amma təqdim olunan fotokolajda soyuducu sistem aydın seçilir.
Bu nöqtədə yəqin ki, belə bir sual yaranır:
"Belə bir sistem üçün hansı növ yaddaş istifadə olunur?"
Kosmos şəraitində radiasiya və digər çətinlikləri nəzərə alsaq, çoxları bunun xüsusi hazırlanmış böyük və bahalı SSD olduğunu düşünə bilər.
Əslində isə sistemdə Kioxia BG seriyasına aid M.2 SSD istifadə olunur. Bu, gündəlik istifadə üçün nəzərdə tutulmuş, hətta ucuz Project TinyMiniMicro mini kompüterlərində rast gəlinən SSD-lərlə eyni ailəyə aiddir.
Kioxia artıq uzun illərdir ki, öz SSD-lərini kosmosda istifadə edir.
İllər əvvəl əsas sual belə idi:
Kommersiya məqsədli NAND yaddaş çipləri kosmosun sərt şəraitinə kifayət qədər davamlı olacaqmı?
Artıq HPE və Kioxia bu barədə kifayət qədər real məlumat toplamış vəziyyətdədir.
Bu missiyada isə başqa vacib məhdudiyyət ortaya çıxıb – çəki.
Yaddaş qurğusu mümkün qədər yüngül olmalıdır.
Məhz buna görə də DRAM keş yaddaşı olmayan (DRAM-less) kiçik ölçülü SSD ən uyğun seçim hesab edilib.
Nəticə
Kosmosda süni intellekt infrastrukturu son dövrlərdə sürətlə inkişaf edən istiqamətlərdən birinə çevrilib.
Biz daha əvvəl Xsight Labs X2 kommutatorunun SpaceX Starlink V3 peyk sistemində istifadə olunacağını da işıqlandırmışdıq.
Növbəti mühüm addım isə Ay səthində faydalı hesablama infrastrukturunun qurulmasıdır.
Kioxia bildirib ki, inteqrasiya və sınaq işləri aparan mütəxəssislərə çoxlu sayda BG seriyalı SSD göndərilib və bu yaddaş qurğuları bütün sınaqlardan uğurla keçib.
Missiya planlaşdırıldığı kimi bu ilin sonuna doğru həyata keçirilərsə, adi istehlakçı bazarı üçün hazırlanmış kiçik bir SSD Ay səthində GPU əsaslı böyük dil modellərinin (LLM) işləməsi üçün əsas yaddaş qurğusu rolunu oynayacaq.
